Zwiększą się uprawnienia organów kontroli skarbowej!

W dniu 20 maja 2010 r. Sejm uchwalił ustawę o zmianie ustawy o kontroli skarbowej oraz niektórych innych ustaw. Obecnie ustawa znajduje się w sejmowej Komisji Finansów Publicznych, gdzie rozpatrywane są poprawki wniesione przez Senat. Poprawki mają raczej kosmetyczny charakter i jeśli nawet zostaną przyjęte, to nie zmieni to kształtu ustawy.
Założenia nowelizacji
Główne cele nowelizacji (druk sejmowy nr 1852) to zwiększenie skuteczności kontroli skarbowej oraz ograniczenie rozmiarów „szarej strefy", zwłaszcza funkcjonującej za pośrednictwem Internetu, a także doprecyzowanie uprawnień organów kontroli skarbowej, głównie w dostępie do informacji, oraz zadań realizowanych przez Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej.

Zmiany te mają zapobiegać patologiom gospodarczym i są w znacznej części pożądane. Niepokój budzi jednak niepohamowany apetyt fiskusa na dostęp do informacji o obywatelach oraz ustawiczne, z kadencji na kadencję, rozszerzanie uprawnień specjalnych (w tym uprawnień do stosowania technik operacyjnych), które sprawia, że ten pion resortu finansów coraz bardziej przypomina kolejną służbę specjalną.
Zmiany zakresu działania organów kontroli skarbowej oraz zmiany doprecyzowujące
Nowelizacja wyłącza z kompetencji organów kontroli skarbowej (OKS) większość zagadnień związanych z obrotem towarowym z zagranicą i obrotem towarami przywożonymi z zagranicy w zakresie, w jakim stanowią one powielenie zadań realizowanych przez organy celne i Służbę Celną (zmienione przepisy art. 1 ust. 2 - art. 3 ustawy z 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej, tekst jedn.: Dz.U. z 2004 r. nr 8, poz. 65 z późn. zm., dalej: uks).

Ponieważ w resorcie finansów jedynie kontrola skarbowa - wywiad skarbowy posiada uprawnienia do prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych oraz niejawnego nadzorowania przesyłek, czynności te pozostawiono w kompetencji OKS.
Kontrola przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych
Nowelizacja doprecyzowuje też terminologię związaną z kontrolą przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych (zmieniony art. 2 ust. 1 pkt 3 uks) oraz zakres kontroli środków publicznych - dostosowuje brzmienie nowelizowanych przepisów do definicji finansów publicznych z ustawy o finansach publicznych oraz rozstrzyga wątpliwość, że chodzi o wszelkie środki publiczne, a nie tylko te, które podlegają zwrotowi (zmieniony art. 2 ust. 1 pkt 4 uks).

Kontrola gospodarowania środkami pochodzącymi z budżetu Unii Europejskiej
Znacząco rozszerza również i uściśla obowiązki i uprawnienia OKS oraz upraszcza i uelastycznia procedury, w odniesieniu do kontroli gospodarowania środkami pochodzącymi z budżetu Unii Europejskiej, dostosowując omawiane przepisy do obowiązków wynikających z przepisów prawa wspólnotowego (zmieniony art. 3a uks).
Kontrola u podmiotów o kapitale mieszanym
Rozwiewa także dotychczasowe wątpliwości co do możliwości kontroli podmiotów o kapitale mieszanym, z uczestnictwem kapitału państwowego i prywatnego - podmioty takie również podlegają kontroli OKS (zmieniony art. 4 ust. 1 pkt 5 uks).
Dostęp do informacji
Zmiany o największym ciężarze gatunkowym, dotyczące najszerszego kręgu podmiotów, zawarte zostały w zmienionym art. 7 ust. 1-2 uks oraz dodanych przepisach art. 7 ust. 2a i art. 7c-7e uks.

W myśl znowelizowanych przepisów nie tylko organy administracji rządowej i samorządowej, ale również sądy, zobowiązane będą do zapewnienia OKS nieodpłatnego dostępu do informacji zawartych m.in. w aktach postępowań sądowych oraz danych gromadzonych w rejestrach sądowych, w tym w szczególności w Krajowym Rejestrze Sądowym itd.

Obowiązek ten dotyczy również agencji państwowych, takich jak np. Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, Agencja Rynku Rolnego, Agencja Nieruchomości Rolnych.

Dane udostępniane będą również w formie elektronicznej, co w sposób znaczący ułatwi OKS ich analizę, a o przekazaniu informacji będą decydowały jedynie przesłanki natury technicznej, a nie prawnej.
Pozyskiwanie informacji od podmiotów prywatnych
Zmiany o charakterze zasadniczym, niemal rewolucyjnym, zawarte zostały w przepisach art. 7c i 7d dotyczących pozyskiwania informacji od podmiotów prywatnych.

Pierwszy z nich stanowi odpowiedź ustawodawcy na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 17 czerwca 2008 r., sygn. akt K 8/04, który uznał za niezgodny z Konstytucją dotychczasowy art. 7b uks. Przepis ten zdaniem Trybunału uprawniał OKS do zbierania informacji o zbyt szerokim zakresie przedmiotowym, przy jednoczesnym braku związku przyczynowego między określonym typem informacji a zadaniem kontroli skarbowej, a także brakiem gwarancji proceduralnych służących weryfikacji zasadności żądania udostępnienia informacji.

Zdaniem ustawodawcy nowy art. 7c uks (również pozostałe znowelizowane przepisy) uwzględnia wskazane przez Trybunał warunki konstytucyjności. W szczególności w sposób precyzyjny wskazuje rodzaje źródeł informacji, jakie mogą być wykorzystywane przez organy kontroli skarbowej, a ponadto ogranicza zakres informacji wyłącznie do tych zdarzeń, które mogą mieć wpływ na powstanie lub wysokość zobowiązania podatkowego.
Jeśli wśród takich informacji znajdą się dane osobowe, to ich pozyskiwanie będzie możliwe wyłącznie wówczas, gdy będą dotyczyć konkretnych zdarzeń i stanów faktycznych mogących mieć wpływ na powstanie lub wysokość zobowiązania podatkowego.
Udostępniane mają być jedynie te informacje, które są niezbędne, a nie „wygodne" dla OKS. Nie przewiduje się również obowiązku automatycznego przekazywania informacji, lecz wyłącznie na żądanie OKS wyrażone w formie stosownego postanowienia.

Postanowienie takie będzie musiało spełnić wszystkie wymagania określone w art. 217 § 1 i 2 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 ze zm., dalej: op), m.in. zawierać szczegółowe uzasadnienie faktyczne i prawne, w tym szczegółowe wskazanie na związek danego typu informacji z konkretnie oznaczonym zadaniem OKS oraz podlegać kontroli instancyjnej i sądowo-administracyjnej.

Oczywiście środki zaskarżenia przysługują w tym przypadku podmiotowi, do którego żądanie zostało skierowane, a nie temu, którego dane są pozyskiwane.
Kontrola e-handlu
Wśród znowelizowanych przepisów szczególne znaczenie ma nowy art. 7d uks.

Przepis ten upoważnia OKS do żądania udostępnienia i przekazania danych identyfikujących posiadacza rachunku bankowego oraz/lub danych przedsiębiorców i osób fizycznych zamieszczających ogłoszenia i reklamy, jeśli OKS posiada uprawdopodobnione informacje o posługiwaniu się rachunkiem bankowym w celu:
prowadzenia niezgłoszonej do opodatkowania działalności gospodarczej,
uzyskiwania przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych,
uzyskiwania przychodów niezadeklarowanych albo przychodów nieujawnionych w złożonych deklaracjach, lub
informacje o ogłoszeniach i reklamach wskazujących na prowadzenie działalności gospodarczej.
Żądanie takie jest uprawnione, jeśli informacja jest niezbędna do realizacji zadań kontroli skarbowej.

Do udostępnienia i przekazania informacji jw. zobowiązane są m.in.:
banki i inne instytucje finansowe oraz
wydawcy i redaktorzy dzienników lub czasopism,
nadawcy programów radiowych i telewizyjnych, a także
usługodawcy świadczący usługi drogą elektroniczną.
Również w tym przypadku podmiotom zobowiązanym do udostępnienia i przekazania informacji przysługują środki zaskarżenia, a do postanowień wydanych przez OKS stosuje się odpowiednie przepisy op.

Te nowe uprawnienia nadane OKS pozwolą, zdaniem ustawodawcy, na kontrolę e-handlu i wykorzystywania Internetu do prowadzenia nieujawnionej i nieopodatkowanej działalności gospodarczej.
Kara za nieudzielanie informacji
Nieudzielanie informacji, do otrzymania których uprawniony jest OKS, zagrożone jest karą grzywny do 5.000 zł (dodany art. 43a uks).

Kara ta nie może zostać nałożona do czasu, kiedy postanowienie OKS w sprawie udzielenia informacji stało się ostateczne, zaś od decyzji w tej sprawie stronie służy odwołanie.

Do postępowania w sprawie nałożenia kary stosuje się przepisy ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), a sama kara podlega ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Właściwość miejscowa OKS
Właściwość miejscową OKS ustala się - co do zasady - według miejsca zamieszkania albo adresu siedziby kontrolowanego.

Jednak znowelizowane przepisy upoważniają Ministra Finansów do określenia tej właściwości w sposób odmienny, po to, by:
zapobiec podejmowaniu czynności w tej samej sprawie przez różne organy kontroli skarbowej,
zapobiec powstawaniu sporów o właściwość między organami kontroli skarbowej, a także
optymalnie wykorzystać zasoby OKS (zmieniony art. 9a uks).
Może zatem się zdarzyć, że kontrolę prowadził będzie inspektor z innego, nawet odległego województwa.
Szczególne uprawnienia inspektorów OKS
W obecnym stanie prawnym bardzo często poddawana jest w wątpliwość możliwość wykorzystania szczególnych uprawnień inspektorów, takich jak uprawnienie do zatrzymywania i przeszukiwania osób, przeszukiwania pomieszczeń, zatrzymywania pojazdów itp., poza postępowaniem kontrolnym lub przygotowawczym.

Dodany nowelizacją art. 11a ust. 1a uks rozwiewa tę wątpliwość - przesłanką podjęcia tych czynności są zadania OKS (w ogóle), a nie jedynie np. wszczęte postępowanie kontrolne.
Oszustwa karuzelowe i kontrole krzyżowe
Znowelizowane przepisy zezwalają OKS, ale również ich pracownikom, na żądanie od kontrahentów kontrolowanego przedstawiania dokumentów (zmieniony art. 13b-13c uks). Przy czym przez kontrahenta rozumie się nie tylko bezpośredniego odbiorcę lub dostawcę, ale również inne osoby uczestniczące np. w łańcuchu dostaw. Dotychczas żądanie to musiało być poprzedzone wszczęciem wobec każdej z tych osób stosownego postępowania, co utrudniało i wydłużało postępowanie, m.in. w przypadku tzw. „kontroli krzyżowych" i „oszustw karuzelowych".

Przepisy te zezwalają również na przeprowadzenie czynności kontrolnych we wszystkich miejscach realizacji projektu finansowanego (współfinansowanego) ze środków UE, bez konieczności wszczynania odrębnych postępowań kontrolnych.
Kolejne korekty deklaracji
Przepisy obecnie obowiązujące zobowiązują kontrolowanego oraz organ podatkowy do poinformowania OKS o korektach deklaracji pozostających w związku z postępowaniem kontrolnym. Przepisy znowelizowane rozszerzają ten obowiązek również na kolejne korekty tych samych deklaracji (zmieniony art. 14c ust. 6-7 uks).

Podstawa prawna:
- ustawa z 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej (tekst jedn.: Dz.U. z 2004 r. nr 8, poz. 65 z późn. zm.),
- ustawa z 20 maja 2010 r. o zmianie ustawy o kontroli skarbowej oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 1852).

Autor: Jerzy Andrzej Tomczak , doradca podatkowy nr 05259